Magyar, Brussel en de weg naar democratisch herstel

Casus Polen leert: Europa moet niet overhaast fondsen aan Hongarije uitkeren

Na de klinkende overwinning van Péter Magyar in Hongarije stromen de mediaverzoeken voor John Morijn binnen. Als bijzonder hoogleraar Recht en politiek in de internationale betrekkingen volgde Morijn de afbraak van de Poolse rechtsstaat en het herstel dat volgde. Voor Surreal schetst hij de dilemma’s waar ook Magyar mee te maken zal krijgen. “Ik ben heel blij voor de Hongaren, maar het echte werk begint nu pas.”

Je bent al lang met de rechtsstaat in Europa bezig. Had je dit resultaat verwacht?
‘‘Nee, helemaal niet. Juist omdat Orbán het kiesstelsel zo had hervormd dat het vrijwel onmogelijk was voor welke tegenpartij dan ook om te winnen. Het is verbazingwekkend dat een partij dat voor elkaar heeft gekregen. Orbán heeft er geen rekening mee gehouden dat het een partij zou lukken rechts tot links met elkaar te verenigen, behalve de neonazi’s dan. Orbán is in zijn eigen zwaard gevallen - een paradox of history. Ik denk dat Péter Magyar heeft afgekeken van Polen, waar Tusk ook met een brede coalitie de macht wist te grijpen. Weinig mensen hielden er rekening mee dat Magyar überhaupt zou winnen en - veel belangrijker - dat hij zelfs een tweederdemeerderheid zou bemachtigen. Nu kan hij grondwettelijke aanpassingen doen.’’

Als je vooruit kijkt, voor welke uitdagingen staat Magyar in het ontmantelen van Orbáns illiberale democratie?
‘‘Het grootste probleem is: you can’t unscramble eggs. Magyar kan niet simpelweg de klok veertien jaar terugdraaien. Magyar moet de huidige situatie als uitgangspunt nemen en nadenken welke zaken hij onder controle moet krijgen en in welke volgorde. Bijna alles is kapot gemaakt door Orbán, denk aan de rechtspraak, aan de manier waarop rechters worden benoemd en aan de onafhankelijkheid van de officier van justitie. In Hongarije is tachtig procent van de media niet meer onafhankelijk en de nationale rekenkamer is onder controle van Orbán gezet. Magyar kan niet alles tegelijkertijd repareren.

In zijn overwinningstoespraak deed Magyar een oproep aan alle door Orbán geplaatste hoge regeringsfunctionarissen. Hij geeft hen de kans vrijwillig afstand te nemen van de posten zoals de presidentschappen van de republiek, het constitutioneel hof, het hooggerechtshof en de raad voor de rechtspraak. Tegelijkertijd zegt hij - en hier zit de spanning – een agentschap op te zullen zetten waarmee al het gestolen geld zal terugvorderen en de mensen die geld hebben gestolen zal vervolgen. Maar de mensen die hij oproept om afstand te nemen van hun posities zijn natuurlijk onderdeel van het Orbán-netwerk en daarmee direct of indirect betrokken geweest bij het stelen van bijna 25 miljard euro. Het is dus een gemengde boodschap: ga alsjeblieft weg, maar we behouden wel het recht om je te vervolgen. Onder druk van Orbán zelf - die op sociale media al heeft aangegeven dat hij nergens heen gaat - is het onwaarschijnlijk dat zijn pionnen op deze posten vrijwillig zullen vertrekken. En dan heeft ook nog een aantal van hen een ander soort bescherming, denk aan rechters die in principe voor het leven worden benoemd. Al met al denk ik dat het ontzettend lastig wordt voor Magyar om snel resultaten te boeken, wat nodig is om beschikking te krijgen over de Europese fondsen.’’

Wat is jouw idee over het berechten van de mensen die mee hebben gewerkt aan het afbreken van de democratische rechtsstaat onder Orbán? Is dat nodig?
‘‘In Polen is dat voor een deel gebeurd. Twee van de hoogste personen van het ministerie van Justitie hebben daardoor zelfs asiel aangevraagd in Hongarije. Veel rechters uit Polen, met wie ik tijdens de Poolse verkiezingen van 2023 schouder aan schouder stond, wilden de klok terugdraaien. Alsof er niks was gebeurd. Zij waren voor het automatische ontslag en het terugdraaien van promoties van de rechters die onder het bewind van de radicaal rechtse PiS-partij waren benoemd. Ik vind dat onverstandig. Daarmee bouw je een systeem opnieuw op dat een nieuwe schok in de toekomst niet kan weerstaan, omdat je – ongewild – een logica van “bring your own judiciary” instelt. Daarnaast verlies je de moral high ground als de rechtsstaat gaat herstellen door zelf rechtsstatelijke principes te doorkruisen, bijvoorbeeld door alle rechters die tijdens het vorige bewind waren benoemd automatisch te ontslaan. Het is daarom belangrijk dat Magyar vooral focus houdt op de mensen die in de top zitten, alleen die te vervangen en de nieuwe personen dan zorgvuldig de boel te laten aanpassen, bijvoorbeeld ook op basis van grondwettelijke aanpassingen te doen. Ik noemde dit in de Poolse context al eens “Building Back Better.’’

In mijn visie hanteer ik drie mandjes. Het eerste mandje zijn de quick wins. De overheid kan meteen stoppen met het intimideren van NGO’s en media-instanties. Dit kan Magyar ook direct doen. In het tweede mandje vallen aanpassingen met Europese aspecten, waarvoor dus ook Europese assistentie mogelijk is. Denk bijvoorbeeld aan zaken als rechterlijke onafhankelijkheid, waar met een beroep op Europese standaarden de nationale situatie kan worden hervormd. Dan kan Magyar zeggen: dit is nodig om in de pas te lopen met het Europees recht, wat noodzakelijk is om Europees geld te krijgen.

In het derde mandje zitten de zaken die een puur nationale aangelegenheid zijn. Denk bijvoorbeeld aan het weer eerlijker maken van het kiesstelsel. Voor de verkiezingen werd er terecht op gewezen dat het stelsel oneerlijk is, dat geldt nu natuurlijk nog steeds. Het is dus zaak dat ook dat wordt aangepast. Je ziet dat ze zich in Polen niet goed aan deze logica van prioritering hebben gehouden en daardoor raken ze nu diep in het zand. Ik ben bang dat de Poolse premier Tusk straks wordt afgerekend omdat hij te veel heeft beloofd en te weinig heeft waargemaakt, mede omdat hij niet de hulp van Europa heeft ingeroepen die hij wel nodig heeft, omdat hij niet de volledige controle heeft over Poolse besluitvorming.’’

Waar is dit in het Poolse scenario fout gegaan?
“Een voorbeeld is het herstellen van onafhankelijkheid de rechterlijke macht. Daar heb je wetgeving voor nodig. Tusk kon daarop niet leveren omdat deze wetgeving door de president is gevetoed. Hij had niet moeten doen alsof hij dit zelf, zonder inroeping van Europese normen en Europese hulp, kon waarmaken. De Europese Unie op zijn beurt had Tusk niet op zijn blauwe ogen moeten geloven en pas Europese subsidies moeten deblokkeren zodra hij daadwerkelijk wat had bereikt.

Op die manier had Brussel leverage gehouden over Polen en Tusk zelf over de oppositie. Bovendien verloor Europa zo de geloofwaardigheid om de rechtsstaat als voorwaarde te stellen voor het uitkeren van subsidies. Tusk had nu een mooi moment op het podium met Von der Leyen, maar het probleem was nog lang niet opgelost. Datzelfde lot vrees ik voor Hongarije. We zijn wel in jubelstemming, maar het is helemaal niet vanzelfsprekend dat Magyar iets voor elkaar zal krijgen.’’

Magyar zou een ‘grand bargain’ willen sluiten met Brussel om Europese fondsen voor Hongarije vrij te krijgen. Hoe kijk jij hiernaar?
‘‘Von der Leyen is in het geval van Polen de fout in gegaan door het Europese geld al aan Tusk toe te kennen voordat hij bewezen had de rechtsstaat te herstellen. Beiden zitten in dezelfde Europese politieke partij, de Europese Volkspartij (EVP). Hierdoor heeft Von der Leyen de rechtsstaatconditionaliteit, die strikt genoeg budgettair van aard is, politiek gemaakt. Het risico bestaat dat ze dat bij Magyar weer zal doen. Het maakt Europa minder geloofwaardig en geeft munitie aan Orbán.

Om te beginnen moet Magyar aan Von der Leyen aangeven, wellicht achter de schermen, het Europese geld hard nodig te hebben. Daar moet hij ook bij noemen dat de druk vanuit de Europese Commissie evengoed essentieel is. De Commissie moet op haar beurt het geld pas vrijgeven zodra Magyar werkelijk vooruitgang heeft geboekt. Wellicht moet je dan een toneelstukje opvoeren waarin Magyar vervolgens reageert alsof hij ontzettend teleurgesteld is met die beslissing, maar toch zijn uiterste best zal doen om het geld zo snel mogelijk los te krijgen.

Dit zou in zijn belang zijn én dat van de Europese Commissie. Het behoud van Europese en binnenlandse leverage is nu broodnodig. En heel Europa heeft er baat bij dat de Commissie controleert of de rechtsstaatsprincipes worden gewaarborgd voordat Europees geld wordt uitgekeerd.

Maar ook Magyar is lid van de EVP. Ik vrees dat de kans aanwezig is dat we in het geval van Hongarije dezelfde fout zullen zien als we in Polen zagen, waarbij EU geld al wordt uitgekeerd voordat er feitelijke hervormingen hebben plaatsgevonden.”

John Morijn is Bijzonder hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen en Universitair Docent Europese mensenrechten aan de Rijksuniversiteit Groningen.